Tampilkan postingan dengan label sastra. Tampilkan semua postingan
Tampilkan postingan dengan label sastra. Tampilkan semua postingan
Matine Kresna
            Sawise perang Baratayuda, pas upacara bakar mayat para Kurawa sing uwis mati, kabeh anak mantune Gandari (ibune para Kurawa) dadi janda lan nangisi neng ngarepe mayat para Kurawa. Pandhawa dikancani Kunti lan Kresna teka acara bakar mayat, ditekani rakyat sing sedih amarga ditinggal mati para kadang neng perang. Kresna sing ngibur Gandari “menapa ibu nangis ?
ISTILAH DALAM SASTRA JAWA

Dibawah ini  adalah istilah – istilah yang sering kita jumpai dalam karya sastra Jawa.

1.       Babad: sastra sejarah dalam tradisi sastra Jawa; digunakan untuk pengertian yang sama   dalam tradisi sastra Madura dan Bali; istilah ini berpadanan dengan carita, sajarah (Sunda), hikayat, silsilah, sejarah (Sumatera, Kalimantan, dan Malaysia).

2.       Bebasan: ungkapan yang memiliki makna kias dan mengandung perumpamaan pada keadaan yang dikiaskan, misalnya nabok nyilih tangan. gancaran: wacana berbentuk prosa.

3.       Gatra: satuan baris, terutama untuk puisi tradisional.

4.      Gatra purwaka: bagian puisi tradisional [parikan dan wangsalan] yang merupakan isi atau inti.

5.       Guru gatra: aturan jumlah baris tiap bait dalam puisi tradisional Jawa (tembang macapat).

6.       Guru lagu: (disebut juga dhong-dhing) aturan rima akhir pada puisi tradisional Jawa.

BABAD KEDU
I. Gagaklodra Ngrabasa Masjid Tie Lieng Sieng.
Nalika jaman kerajaan Demak ing antarané abad kaping 15, ing tlatah  Kudus ana sawijining pondhok pesantrèn dumunung ing Désa  Glagahwangi. Déné kang minangka pangarsané pondhok yaiku  panjenengané Sunan Kudus. Ing wektu kuwi, negara Majapahit wis surut kuncarané, amung kari sisa-sisaning negara kang dumadi saka negara  cilik-cilik, lan uga isih akèh kang ora seneng marang adeging Negara  Demak. Rasa ora seneng iki disababaké saka sedyané Negara Demak  anggoné nindakaké syiar agama Islam. Salah siji saka negara iku negara  Capiturang. Masjid Tie Lie Sieng salah sawijining masjid kang digunakaké  minangka papan pasinaoné santri-santri Glagahwangi muridé Sunan  Kudus. Santriné Sunan Kudus akèh, nanging sing katon manjila ana cacah  sanga.
SERAT CIPTO WASKITHO
PUPUH I
DHANDHANGGULA
– 01 –
Sakamatyan kuma bangkit-bangkit, lir sarkara warsitaning sastra, sasmiteng karaharjane, mring sagung anak, putu, ingkang karsa angrancang kapti, Sira puruhitaa, Saniskareng kawruh, mring jana kang wus nimpuna, ing surasa saraseng kamuksan kaki, kanggo ing kene kana.
serat wulangreh
            Serat Wulangreh ngrupiaken satunggaling genre salebeting khasanah sasra Jawi, sanajan mboten sedanten kalebet teng saleneting teks wulang sacaos sinurat anyebat atanapi kasebat ing tembung wulang kados dening kang wonten teng judul punika. Sacaos harfiah, ‘wulang‘ artosipun weling atanapi wawaler.


wonten pinten-pinten teks kang kalebet teng salebeting wulang, di antawiseWulangreh, Wulang Putri, Wedhatama, Tripama, lan Sanasunu. Teks-teks ingkang kasebat punika katahe ngrupiaken asil susastra keraton, ingkang kawentar ngantos tebih sajawining tembok keraton salebeting tataran kabudayan Jawi, sanajan lami-lami sacaos alon-alon pupus dening dinamika kabudayan sastra Jawi ing atasing “Kebudayaan Indonesia”. Mangga sami-sami mulasara kabudayan Jawi punika.
Serat Tripama
Bait 01

Yogyanira kang para prajurit, lamun bisa sira anuladya, duk ing nguni caritane, andel ira Sang Prabu Sasrabahu ing Maespati, aran patih Suwanda, lalabuhanipun, kang ginelung triprakara, guna kaya purun ingkang den antepi, nuhoni trah utama”.
SASTRA PEDHALANGAN
Sastra pedhalangan mangrupi rekabasa sastra sing diangge para dhalang neng pakeliran. Jenis sastra pedhalangan saged diperang dados wolung perkawis, yaiku suluk pelungan utawi murwa, janturan utawi nyandra, pocapan, suluk, ginem utawi antawacana, lelagon, swara, lan carita.
Suluk
Suluk pelungan utawi murwa mangrupi suluk bubuka pakeliran sing ditembangke ki dhalang neng wiwitan pakelirane. Pelungan kalebet salah sawiji jenis puisi pedhalangan. Suluk pelungan dados ciri khas pedhalangan Jawi Wetanan, lan suluk murwa dados ciri khas pedhalangan Jawi Kilen. Pedalangan Jawi Tengah boten ngangge suluk pelungan utawi murwa, bubukane ngangge janturan jejer. Conto suluk pelungan Jawi Wetanan ing ngandhap niki pinetik saka "Serat Wewaton Padhalangan Jawi Wetanan" anggitan Soenarto Timoer:
Sun miwiti andhalang. Wayangingsun minangka bambang paesan, kelire jagad dumadi, larapan naga papasehan, pracik tapeling jagad gumelar, yana drojog sangga bawana. Ligan rajeg wesi, blencong kencana, urube luber kadya Hyang Bathara Surya, Kothaking wayang kayu cendhana sari. Tutuping dhuwur kadya kusuma, kepyake gelap angampar....
Jenis suluk liyane sendhon, gregetsaut, lan ada-ada. Sendhon menika suluk kangge nggambaraken kahanan sedihing ati. Gregetsaut suluk kangge nggambaraken muntabing ati. Ada-ada suluk kangge mggambaraken kahanan ingkang mirisi.
SERAT WEDHATAMA
Serat Wedhatama adalah Sastra tembang atau kidungan jawa karya Mangkunegara IV Wedhatama (berasal dalam bahasa  Jawa; Wredhatama) yang berarti serat (tulisan/karya) wedha (Ajaran) tama (keutamaan/utama) Wedhatama merupakan ajaran luhur untuk membangun budi pekerti dan olah spiritual bagi kalangan raja-raja Mataram, tetapi diajarkan pula bagi siapapun yang berkehendak menghayatinya.
Wedhatama menjadi salah satu dasar penghayatan bagi siapa saja yang ingin “laku” spiritual dan bersifat universal lintas kepercayaan atau agama apapun. Karena ajaran dalam Wedhatama bukan lah dogma agama yang erat dengan iming-iming  ersu dan ancaman neraka, melainkan suara hati nurani, yang menjadi “jalan setapak” bagi siapapun yang ingin menggapai kehidupan dengan tingkat spiritual yang tinggi. Mudah diikuti dan dipelajari oleh siapapun, diajarkan dan dituntun step by step secara rinci. Puncak dari “laku” spiritual yang diajarkan serat Wedhatama adalah; menemukan kehidupan yang sejati, lebih memahami diri sendiri, manunggaling kawula-Gusti.
Serat Wedhatama dan terjemahan bebas :
PUPUH I
P A N G K U R
01 Mingkar-mingkuring ukara, akarana karenan mardi siwi, sinawung resmining kidung, sinuba sinukarta, mrih kretarta pakartining ilmu luhung,kang tumrap ing tanah Jawa, agama ageming aji.

WIRATAPARWA
 a. Dolanan judi sing pertama
     Pandhawa sing ora bisa dikalahna karo cara perang, nanging kudu cara tipu muslihat. Katurunan Kurawa sing luwih cerdhik dolanan judi (dadu) langsung nantang Yudhistira sing ana ning Indraprasta. Sebenere Ydhistira ora sarujuk karo saran Kurawa sing disampekna dening Widura.
   Esuke Pandhawa mlebu panggonan judi neng Hastinapura. Yudhistira sing kalah dolanan judi karo Kurawa. Yudhistira mertaruhna gajah, kreta, jaran, budak lanang lan wadon. Dheweke kedorong nepsune, akhire mertaruhna sapi, Dropadi, adi-adine lan awakke dhewek, nanging tetep bae kalah. Dewi Dropadi sing dadikna budak dening Duryudana.
     Kurawa lakukna Dropadi semena-mena. Dussasana pan nlanjangi Dropadi nanging lelakone malah nggawe heran, marga Hyang Wisnu mbantu Dropadi. Kain sing pan ditarik Dussasana ben awakke Dropadi katon, Hyang Wisnu langsung ngrubah kaine sing ora duwe pucuk. Kain sing ditarik kuwe ora bakal enteng-enteng tetep bae nutupi awakke Dropadi.
     Destarata ora tega karo Dropadi, akhire dheweke ngein loro kepenginan sing bakal dikabulna dening Destarata. Loro kepenginane Dropadi yakuwe Pandhawa lan liya-liyane kudu dibebasna. Kebijakane Destarata, kesugihan sing pernah dadi alat taruhan ning judi dibelekna maning ning Pandhawa.
      b. Dolanan dadu sing keloro
Duryudana nantang Pandhawa dolanan dadu (judi) sing ke loro. Sing biasane dadi alat taruhan kuwe kesigihan, nanging diganti karo hukuman. Hukuman sing kalah dolanan judi, 12 taun diasingna ning hutan, setaun kudu umpetan ning negeri liya utawa nyamar, nanging yen penyamarane diweruhi dening sing menang, hukuman kuwe kudu diulang maning. Duryudana sing iri karo Pandhawa, marga kabeh kekuwasaane Destarata diwekena Yudhistira.
   Pandhawa kalah dolanan judi. Pandhawa padha nyamar dadi macem-macem. Pandhawanawarna jasa marang Matsyapati, raja Wirata, nanging Pandhawa bakal nyamar, nyamar sekan namane, gaweane, lan wujude. Yudhistira nganggo nama samaran Kangka, sing pinter dolanan Caturangga. Bhima sing nganggo nama samaran Ballawa nyamar dadi guru masak lan ahli gulat. Arjuna nganggo nama samaran Werhannala nyamar dadi sida-sida sing ngajar musik lan tari marang para putri sing ana ning kerajaan Wirata. Nakula nganggo nama samaran Granthika nyamar dadi nyetir kreta jaran lan ngrawat jaran uga. Sadhewa nganggo nama samaran Tantipala, nyamar dadi gembala sapi lan kebo. Lan Dewi Dropadi nyamar dadi pelayane ratu Sudesan, nganggo nama samaran Serandhri.
      Kelakuwan Kicaka, mentri raja sing duweni watak ora apik marang Dropadi, nggawe Bhima murka lan langsung mbunuh Kicaka. Pas kuwe uga para kurawa lagi goleti Pandhawa.  
     Susarma, raja Trigarta nyerang negara tetangga, yaiku negara Wirata. Kurawa uga melu nyerbu negara Wirata. Raja Wirata lan prajurite ngadhepi penyerbu. Raja Wirata sing awale ditangkep karo Susarma, nanging Pandhawa mbebasna Matsyapati. Uttara putrane raja Wirata sing langsung maring panggonan perang karo Arjuna, kewedinan. Kemudi kreta sing awale dicekel Arjuna diganti karo Uttra, lan Uttara sing ganti dadi kemudi kreta kuwe. Kurawa wis paham yen sing bakal diadhepi kuwe Arjuna.
Kurawa nyusun strategi perang, siji lawan siji. Kerpa lan Drona, Aswathama lan Karna, Bhisma lan Duryudhana. Arjuna sing mbius para musuhe nganggo panah Wiwohana. Lan para Kurawa lan sekan kerajaan Trigarta kalah.
MBAH PANGGUNG
Mbah Panggung kuwe putrane sunan Ngampel lan duwe adi namane sunan Bonang. Diantara sedulur-sedulure, mbah Panggung kuwe paling pinter dhewek. Keluwargane mbah Panggung kuwe asline sekan Demak, nanging mbah Panggung lunga maring ngulon pan nambah ilmu lan nyebarna agama islam. Nanging sunan Bonang tetep ngintili kakange, dhewek yaluk pamit maring bapane, sunan Ngampel. Akhire ngijinan sunan Bonang ngintili mbah Panggung.
Akhire Mbah Panggung maring panggonan sing paling duwur diantara sing liyane. Arane desa Ngudung, neng kono dheweke sering mlaku-mlaku maring panggonan sing duwur kaya karang, neng kono mbah Panggung uga betapa.
Neng desa Ngudung kuwe mbah Panggung duwe niyat pan nyebarna agama islam neng kono, marga neng kono esih akeh banget sing dudu agamane islam. Pas kuwe ana Ki Gedhe Sebayu maring mono, dheweke uga duwe niyat pan nyebarna agama islam. Ki Gedhe Sebayu kuwe asline sekan Kerajaan Pajang, dheweke olih wangsit kudu maring ngulon lan kudu nyebarna agama islam. Akhire Ki Gedhe yaluk ijin maring mbah Panggung kanggo nyebarna agama islam neng desa Ngudung kuwe.
SANTANU
        Nandini kuwe sapi sing diagung-agungna dening manungsa lan dhewa. Wujude sing apik lan khsiyate bisa kekal uripe yen diombe susune. Sapi Nandini kuwe deken Resi Wasistha, kesatiyane Resi Wasistha kuwe kaya bumi maring langit, nempel cekunge samudra taya sing paling jero, kuwe sing nggawe manungsa arep duweni utawa ngombe susune Nandini, nanging kudu mikir-mikir disit.
       Wolu wasu sing langit malku-mlaku karo bojone ning pegunungan sing perek pertaan Resi Wasistha. Salah sii bojone wasu,  weruh sapi Nandini, lan pengin duweni. Bojone wasu sing liya wis ngein wejangan ben aja jukut sapi kuwe, amarga engko cilaka, resikone gedhe, nanging tetetp bae pengin sapi Nandini. Akhire wasu ngabulna kepenginanane bojone kuwe marga ora tega. Wolu wasu langsung nangkep sapi Nandini lan anake, rasa wedi sing nggawe para wasu kedandapan lan cepet-cepet lunga sawise jukut sapi Nndini.